पावसाळ्यात बस्ती पंचकर्म का करावे? – वातदोषावर प्रभावी उपाय आणि निरोगी आरोग्याची गुरुकिल्ली
लेखिका : डॉ. अनुजा सालवटकर मोरे
BAMS
संस्थापक – जरायू आयुर्वेद पंचकर्म व योगा क्लिनिक
शाखा : खोपट व कासारवडवली, ठाणे
फोन नंबर:8928287182
"स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम्, आतुरस्य विकार प्रशमनम्" हे आयुर्वेदाचे मूलभूत उद्दिष्ट आहे. म्हणजेच निरोगी व्यक्तीचे आरोग्य जपणे आणि आजारी व्यक्तीच्या रोगांचे निवारण करणे. आयुर्वेदाने केवळ औषधोपचारांवर भर दिलेला नाही, तर ऋतूनुसार आहार, विहार आणि पंचकर्म यांचेही महत्त्व अधोरेखित केले आहे. प्रत्येक ऋतूमध्ये शरीरात दोषांमध्ये विशिष्ट बदल होत असतात. त्यामुळे प्रत्येक ऋतूसाठी वेगवेगळ्या उपचारपद्धती सांगितल्या आहेत.
वर्षा ऋतू म्हणजेच पावसाळा हा शरीरातील 'वातदोष' वाढण्याचा काळ मानला जातो. या ऋतूमध्ये वातावरणातील आर्द्रता, तापमानातील चढ-उतार, दूषित पाणी, मंदावलेली पचनशक्ती आणि चुकीच्या आहार-विहारामुळे अनेक शारीरिक तक्रारी निर्माण होतात. अशा वेळी आयुर्वेदात वर्णन केलेले 'बस्ती पंचकर्म' हे शरीराचे संरक्षण करणारे, वात संतुलित करणारे आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढविणारे सर्वोत्तम उपचार मानले गेले आहेत.
बस्ती म्हणजे काय?
पंचकर्मामधील पाच प्रमुख उपचारांपैकी बस्ती हा सर्वात महत्त्वाचा उपचार मानला जातो. औषधी तेल (अनुवासन बस्ती) किंवा औषधी काढा (निरुह किंवा आस्थापन बस्ती) योग्य प्रमाणात गुदमार्गाद्वारे मोठ्या आतड्यात दिला जातो. मोठे आतडे हे वातदोषाचे प्रमुख स्थान असल्यामुळे या उपचाराद्वारे वातदोषावर थेट परिणाम होतो.
आचार्य चरकांनी बस्तीला "अर्धचिकित्सा"*असे संबोधले आहे. याचा अर्थ असा की अनेक वातजन्य विकारांच्या उपचारांमध्ये बस्तीचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आधुनिक जीवनशैलीत वाढत असलेल्या सांधेदुखी, कंबरदुखी, सायटिका, स्पॉन्डिलायटिस, बद्धकोष्ठता आणि स्नायूंच्या विकारांमध्ये बस्ती उपचार प्रभावी ठरतो.
पावसाळ्यातच बस्ती का?
उन्हाळ्यात शरीरातील स्निग्धता कमी झालेली असते. त्यानंतर पावसाळ्यात वातावरणातील थंडी, आर्द्रता आणि जठराग्नी मंद झाल्यामुळे वातदोष अधिक प्रकोपित होतो. पचन नीट होत नाही, शरीरात "आम" म्हणजेच अपचित विषद्रव्ये साचू लागतात आणि अनेक रोगांना सुरुवात होते.
याच कारणामुळे आयुर्वेदात वर्षा ऋतू हा 'शोधन उपचार', विशेषतः बस्ती करण्यासाठी सर्वोत्तम काळ मानला गेला आहे. या काळात केलेला बस्ती उपचार केवळ आजारांवर उपचार करत नाही, तर भविष्यात होणाऱ्या अनेक वातजन्य विकारांपासून संरक्षणही करतो.
बस्तीचे शरीरावर होणारे परिणाम
बस्ती हा केवळ एनिमा नसून अत्यंत वैज्ञानिक आणि शास्त्रोक्त आयुर्वेदिक उपचार आहे. योग्य पद्धतीने दिलेला बस्ती उपचार शरीरातील दोषांचे संतुलन राखतो, धातूंचे पोषण करतो आणि शरीराची कार्यक्षमता सुधारतो.
बस्तीमुळे—
* वातदोष संतुलित होतो.
* सांधे, स्नायू आणि अस्थींना पोषण मिळते.
* पचनक्रिया सुधारते.
* बद्धकोष्ठता आणि गॅसेस कमी होतात.
* मज्जासंस्थेचे कार्य सुरळीत होते.
* शरीरातील विषद्रव्ये बाहेर पडण्यास मदत होते.
* रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
* झोप सुधारते.
* मानसिक शांतता आणि उत्साह वाढतो.
* वृद्धत्वाची प्रक्रिया मंदावण्यास मदत होते.
कोणत्या आजारांमध्ये बस्ती उपयुक्त ठरते?
आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत वातदोषाशी संबंधित अनेक आजार वाढताना दिसतात. खालील तक्रारींमध्ये तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने बस्ती उपचार उपयुक्त ठरू शकतो—
* संधिवात
* ऑस्टिओआर्थ्रायटिस
* कंबरदुखी
* मानदुखी
* सायटिका
* स्पॉन्डिलायटिस
* बद्धकोष्ठता
* गॅसेस आणि अपचन
* स्नायूंचा ताठरपणा
* अर्धांगवायूनंतरचे पुनर्वसन
* वातरक्त (गाऊट) यांसारख्या वातप्रधान तक्रारी
प्रत्येक रुग्णाची प्रकृती आणि आजार वेगळा असल्यामुळे उपचाराचा प्रकारही वेगळा असतो. त्यामुळे स्वतःहून कोणताही उपचार करण्याऐवजी तज्ज्ञ आयुर्वेद वैद्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
प्रत्येकाने बस्ती करावी का?
हा प्रश्न अनेक रुग्ण विचारतात. उत्तर असे की, प्रत्येकाने एकाच प्रकारची बस्ती करणे योग्य नाही. आयुर्वेदात प्रकृती, वय, ऋतू, रोग, ताकद आणि पचनशक्ती यांचा विचार करून बस्तीचे प्रकार आणि औषधे निश्चित केली जातात.
मात्र निरोगी व्यक्तींनीही योग्य वैद्यकीय मार्गदर्शनाखाली ऋतूनुसार पंचकर्म करून घेतल्यास भविष्यातील अनेक आजार टाळता येतात. आयुर्वेदातील ही संकल्पना म्हणजेच 'प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा (Preventive Healthcare)'होय.
पावसाळ्यात आरोग्य जपण्यासाठी काही सोपे आयुर्वेदिक उपाय
बस्ती उपचाराबरोबरच काही साध्या सवयी अंगीकारल्यास पावसाळ्यात आरोग्य अधिक चांगले राहते.
* कोमट आणि ताजे अन्न खावे.
* उकळून थंड केलेले पाणी प्यावे.
* अति थंड, तळलेले आणि जड पदार्थ टाळावेत.
* नियमित व्यायाम आणि योगाभ्यास करावा.
* पुरेशी झोप घ्यावी.
* पावसात भिजल्यानंतर लगेच कोरडे कपडे परिधान करावेत.
* वेळोवेळी आयुर्वेद वैद्यांचा सल्ला घ्यावा.
आजच्या काळात बदललेली जीवनशैली, वाढता मानसिक ताण, अपुरा व्यायाम आणि अयोग्य आहार यामुळे वातदोषाशी संबंधित विकार मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत पावसाळा हा शरीरशुद्धी आणि दोषसंतुलनासाठी सुवर्णसंधी आहे. योग्य वेळी, योग्य रुग्णाला आणि तज्ज्ञ आयुर्वेद वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली केलेले 'बस्ती पंचकर्म' हे केवळ उपचार नसून निरोगी, सक्रिय आणि आनंदी आयुष्याकडे नेणारे प्रभावी पाऊल आहे.
आयुर्वेद सांगतो की रोग झाल्यावर उपचार करण्यापेक्षा रोग होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे पावसाळ्यात आपल्या आरोग्याची काळजी घ्या, ऋतुचर्येचे पालन करा आणि आवश्यक असल्यास बस्ती पंचकर्माचा लाभ घ्या. निरोगी शरीर, शांत मन आणि सुदृढ जीवनासाठी आयुर्वेदाचा स्वीकार हीच काळाची गरज आहे.
"पंचकर्म हा केवळ उपचार नाही, तर निरोगी जीवनशैलीचा पाया आहे. पावसाळ्यात योग्य वेळी केलेले बस्ती पंचकर्म हे वातदोष नियंत्रणात ठेवून शरीराला नवचैतन्य देणारे अमूल्य आयुर्वेदिक वरदान आहे."
– डॉ. अनुजा सालवटकर मोरे
BAMS
संस्थापक – जरायू आयुर्वेद पंचकर्म अँड योगा क्लिनिक
खोपट व कासारवडवली, ठाणे
खोपट शाखा: शिवसेना शाखेजवळ खोपट ठाणे पश्चिम
कासारवडवली शाखा: कोरल हाइट्स कंपाऊंड , Dmart समोर, Kasarwadoli
089282 87182 /8097865526
#JarayuAyurveda #Panchakarma #BastiChikitsa #Ayurveda #AyurvedicTreatment #RainySeasonCare #VataDosha #HealthyLife #NaturalHealing #HolisticHealth #Thane #Khopat #Kasarwadoli #AyurvedaDoctor #YogaClinic #PainRelief #PreventiveHealthcare #Detox #WellnessJourney #MonsoonHealth #पंचकर्म #बस्ती #बस्तीचिकित्सा #आयुर्वेद #निरोगीजीवन #वातदोष #पावसाळीआरोग्य #आयुर्वेदिकउपचार #ठाणे #खोपट #कासारवडवली #आरोग्य #योग #शरीरशुद्धी #रोगप्रतिकारशक्ती #नैसर्गिकउपचार #स्वस्थभारत #आरोग्यसल्ला #डॉअनुजासालवटकरमोरे
